vrijdag, augustus 01, 2014

Engagement in de literatuur

Er woedt de laatste weken een discussie op het wereld wijde web over de afwezigheid van engagement in de Nederlandse literatuur. De artikelen van o.a. Anton Dautzenberg en Daan Stoffelsen zijn hier en hier te lezen. Wat mij opviel is dat er nergens gerept werd over engagement in de poëzie. De laatste 60 jaar is er heel wat geëngageerde poëzie geschreven. Wat dacht u van Lucebert's 'Minnebrief aan onze gemartelde bruid Indonesia' of het meer recentelijke gedicht 'Geweigerde Gospel' van Erik Jan Harmens dat nota bene voor veel commotie zorgde. Ik noem nu voor het gemak een tweetal dichters, maar er zijn er zeker meer die zich 'geëngageerd' uitlaten middels poëzie. Waarom wordt dit nergens aangehaald? Is de poëzie uit het literaire veld gegleden? Hoe kan je een discussie voeren over literatuur en de poëzie negeren? Zou het kunnen zijn dat de 'kenners' van de Nederlandse literatuur niet op de hoogte zijn van wat er zich afspeelt (of niet afspeelt, zie interview) in poëzieland en zich te veel richten op hedendaags proza? Ook zie ik zelden tot nooit een artikel over Nederlandse literatuur waarin poëzie en proza naast elkaar behandeld worden. Dat bijvoorbeeld een roman van X vergeleken wordt met een dichtbundel van Y of sterker nog, met een werk van beeldend kunstenaar Z. Maar dan verlaat ik het hokje 'literatuur'. Dat wordt wellicht te ingewikkeld. Ik houd het bij de literatuur.

De bovengenoemde heren gooien een balletje op en veroorzaken een goede discussie onder prozaïsten en kenners die ik in poëzieland nog niet heb kunnen ontdekken. Ik hoop dat de discussie breder getrokken gaat worden en dat de poëzie er deel van uit gaat maken.      

Begin 2013 werd ik door Remco Ekkers voor De Poëziekrant geïnterviewd over mijn laatste bundel Dolhuis en het onderwerp 'engagement in de literatuur' kwam ook even ter sprake. Ik zei er het volgende over (hele interview is hier te lezen):

‘In het huidige literaire en poëtische klimaat is engagement een vies woord’? Dat vroeg ik me af. Is dat nog zo? 

Het gekke is dat het engagement het laatste aantal maanden of het laatste jaar steeds meer terugkomt, maar het is toch lang ‘not done’ geweest. Er wordt nog wel lacherig over gedaan. 

Dan praat je over tien jaar geleden of nog langer. Ik kan zo allerlei dichters noemen die geëngageerd schrijven: H. ter Balkt, Robert Anker, Anne Vegter, Astrid Lampe, Joost Zwagerman, Ramsey Nasr, Erik Jan Harmens, Tsead Bruinja, Willem Thies. 

‘Engagement’ is een beladen woord. ‘Engagement’ komt van het Franse woord “engager”, het heeft verschillende betekenissen, maar “het committeren aan”, en aangaan van een strijd staat voor mij centraal. Ga het gevecht aan met jezelf, met je omgeving en jouw positie in die omgeving, wat doet het gevoelsmatig met je en accepteer jezelf daarin, berust, maar observeer en becommentarieer. Engagement zoals we het kennen uit de jaren ’70 is politiek gedreven. Dat is mijn werk niet. Ik probeer niet vanuit een persoonlijk politieke overtuiging te schrijven. De bundel eindigt met de opmerking: dichters, ga nou eens te rade bij je zelf of wat jij maakt voor jou menens is. Ga je tot het gaatje? Ben je één op één? Verbloem je dingen nog? Is je werk urgent of niet? Wat ben je eigenlijk aan het doen? 

Maar daaraan moet toch alle goede poëzie in alle tijden voldoen? 

Ja, maar het gebeurt te weinig. Naar mijn idee. Ik vind dat er te veel... 

gebabbeld wordt. 

Ja. En de de hele ‘laissez faire’ die nu heerst; laat duizend bloemen bloeien. Ik heb het idee dat de mooie bloemenweide verworden is tot een moeras waar we allemaal in weggezakt zijn en niet durven te bewegen. 

Dat is een beetje modieuze stelling. De tijd van de poëzie-scholen, Vijftig, Zestig, Zeventig is inderdaad voorbij. De Maximalen deden nog een poging, maar dat viel al snel uit elkaar. Er was weerstand tegen de zogenaamde hermetische of witte poëzie. 

Het pamflet van Erik Jan: ‘ik ben een bijl’ doet een duidelijke oproep: poëzie moet schuren, moet pijn doen. 

Alsof dat iets nieuws is na Paul van Ostaijen, Lucebert, Claus, Ter Balkt. 

Het gaat er niet om of het nieuw is of niet, maar of de intentie waaruit het geschreven oprecht is en echt. Daarin moet je de vraag durven stellen of het wel urgentie heeft wat je schrijft. Is dit wel echt wat ik voel en zie? En hoe ver ben je bereid te gaan om af te dalen in jezelf en te tonen wat je diep vanbinnen delft en naar de oppervlakte laat komen. In hoeverre put je jezelf uit? Ga je tot de grens of er net over? Ik lees veel gedichten waarvan ik denk: ja, er zit nog een veel diepere laag onder. Ik lees die pijn wel, maar ik voel hem niet.